Ἐκκλησιάζουσαι και Πολιτεία
Ήδη από τον 17ο αιώνα η έρευνα έστρεψε την προσοχή της σε ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον ζήτημα που συνέδεε στενά τον μεγάλο φιλόσοφο, Πλάτωνα, και τον κορυφαίο κωμικό ποιητή της αρχαιότητας, Αριστοφάνη. Πρόκειται για την περίφημη ιδεολογική συνάφεια που επισημάνθηκε ανάμεσα στην κωμωδία του Αριστοφάνη, Ἐκκλησιάζουσαι, και στο 5ο βιβλίο της πλατωνικής Πολιτείας.
Οι ομοιότητες μεταξύ του νέου πολιτικού σχηματισμού της Πραξαγόρας και των πλατωνικών προτάσεων για τις γυναίκες-φύλακες της ιδανικής πολιτείας είναι, πράγματι εντυπωσιακές και, παρόλο που δεν έχουμε στη διάθεσή μας κάποια μαρτυρία από την αρχαιότητα που να συνδέει με κάποιο τρόπο τα δύο έργα και τους συγγραφείς τους, η υπόθεση της ιστορικής σύνδεσης και αλληλεξάρτησής τους άσκησε μια ιδιαίτερη γοητεία ανά τους αιώνες, συνεχίζοντας να απασχολεί την πλατωνική και αριστοφανική έρευνα μέχρι και τις μέρες μας.
Αν μπορούμε να καταλήξουμε σε κάποιο ασφαλές συμπέρασμα, θα λέγαμε ότι είτε ο Πλάτων γνώριζε τις Εκκλησιάζουσες είτε όχι, είτε παρέπεμπε εμμέσως στον Αριστοφάνη είτε όχι, η κωμωδία αυτή δεν θα μπορούσε από μόνη της να αποτελέσει τη μοναδική πηγή έμπνευσης του φιλοσόφου για τις προοδευτικές προτάσεις του σχετικά με τις γυναίκες της τάξης των φυλάκων. Ούτε είναι πιθανό, όσο ακλόνητη κι αν υπήρξε η πίστη του Πλάτωνα στην ορθότητα των φιλοσοφικών του θέσεων, να συνέθεσε ένα μεγάλο μέρος της Πολιτείας μόνο και μόνο για να «απαντήσει» στην αριστοφανική διακωμώδηση των ιδεών του. Ας μην λησμονούμε, εξάλλου, ότι δεν έχουμε στη διάθεσή μας καμία μαρτυρία της αρχαιότητας που να κάνει λόγο ή έστω να υπαινίσσεται τη σχέση των δύο έργων. Αντιθέτως, νέες ιδέες σχετικά με το ρόλο της γυναίκας στην κοινωνία, τη δομή της οικογένειας και την ιδιοκτησία κυκλοφορούσαν, ευρέως στους πνευματικούς κύκλους της Αθήνας στα τέλη του 5ου και στις αρχές του 4ου αι. π.Χ. Και είναι λογικό την ιδιαίτερη αυτή ατμόσφαιρα της εποχής να θέλησε τόσο ο Πλάτων όσο και ο Αριστοφάνης να την αποτυπώσουν στα έργα τους, ο καθένας με τον τρόπο του και για τον δικό του σκοπό.
πολιτεία:
Η αρχική αρχαιοελληνική ονομασία Πολιτεία σημαίνει το δόγμα και τον χαρακτήρα μιας πολιτικής κοινωνίας, δηλαδή το πολίτευμά της. Το όνομα συναντάται πρώτη φορά στα Πολιτικά του Αριστοτέλους, ενώ το έτερο όνομα «Περὶ δικαίου» πιθανώς προσετέθη κατά τον πρώτο αιώνα από τον Θράσυλο (ο οποίος και χώρισε την πολιτεία σε δέκα βιβλία, όχι κατά νόημα αλλά κυρίως κατά μέγεθος ώστε να χωρούν στους παπύρους της τότε εποχής).
Ο Μπέρτραντ Ράσελ χωρίζει σε τρία τμήματα την Πολιτεία του Πλάτωνα:[4]
• Βιβλία 1-5: περιγραφή της Ιδεώδους Πολιτείας, ξεκινώντας από την προσπάθεια ορισμού της δικαιοσύνης
• Βιβλία 6-7: οι φιλόσοφοι κρίνονται ως οι ιδανικοί άρχοντες της Πολιτείας, δίνεται ορισμός του φιλοσόφου
• Βιβλία 8-10: μορφές διακυβέρνησης, πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα.
Εκκλησιάζουσαι:
Η υπόθεση του έργου είναι μάλλον αποκύημα της φαντασίας του Αριστοφάνη, ωστόσο τοποθετείται χρονικά σε μια εποχή που θεωρείται πιθανό ότι πράγματι οι γυναίκες της Αθήνας αντιδρούσαν εμπράκτως στην αντρική εξουσία.
Οι «Εκκλησιάζουσες» παραμένουν, ωστόσο, μία ακόμα πολιτική κωμωδία-σάτιρα, από τις χαρακτηριστικές του Αριστοφάνη, στην οποία για άλλη μια φορά – μετά τη “Λυσιστράτη” – τάσσεται υπέρ των γυναικών. Η πρωταγωνίστρια του έργου, η δυναμική και κατεργάρα Πραξαγόρα, είναι εκείνη που θα αναλάβει τα ηνία της γυναικείας επανάστασης, όχι με σκοπό την επαναφορά σε πρότερες καταστάσεις, όπως συμβαίνει με την Λυσιστράτη, αλλά με μοναδικό στόχο την αλλαγή ολόκληρης της Αθηναϊκής Δημοκρατίας.
Η πανούργα, λοιπόν, Πραξαγόρα μεταμφιέζεται σε άνδρα, μαζί με όλες τις γυναίκες της Αθήνας και η γυναικεία πομπή φτάνει ως την Εκκλησία του δήμου – στην οποία οι γυναίκες δεν είχαν δικαίωμα ψήφου – και ψηφίζουν νόμο, σύμφωνα με τον οποίο η εξουσία περνά στα χέρια των γυναικών. Κάτι που φέρνει κυριολεκτικά τα πάνω κάτω, καθώς οι γυναίκες είναι έτοιμες να επιβάλλουν εκτός από την περιουσιακή και την ερωτική κοινοκτημοσύνη.
